« وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ ، يَحْسَبُه الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَه لَمْ يَجِدْه شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّه عِنْدَه ، فَوَفَّاه حِسابَه ، وَاللَّه سَرِيعُ الْحِسابِ » « 1 » . اما وعده هاى شيطان عبارت است از وسوسه هايى كه او بدون واسطه مىكند ، به خلاف امانى ( كه جمله : و يمنيهم آرزومندشان مىكند - متضمن آن است ) كه آن از نتائج وسوسه است و منظور از آن هر امر خيالى است كه و هم از آن لذت ببرد . « 2 » و به همين جهت بود كه خداى تعالى تمنى و يا به عبارت ديگر استفاده از آرزوهاى دروغى بشر را غرور نخواند بلكه وعده او را غرور خواند و فرمود : شيطان وعده شان نمىدهد مگر غرور و فريب را ، و اين نكته بر كسى پوشيده نيست . خداى تعالى بعد از بيان وعده هاى شيطان ، عاقبت حال فريب خوردگان او را بيان نموده ، فرمود : * ( « أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً » ) * ، عاقبت حالشان اين است كه منزلگهى در دوزخ دارند كه به هيچ وجه محيصى از آن ندارند و محيص از ماضى « حاص » كه به معناى « فلانى عدول كرد يا جا عوض كرد و يا گريزگاهى يافت و از آنجا پا به فرار گذاشت » مىباشد . خداى سبحان بعد از بيان عاقبت حال فريب خوردگان شيطان ، حال كسانى را بيان كرد كه در مقابل آن طائفه قرار دارند ، يعنى مؤمنينى كه از فريب شيطان بر حذر هستند و منظورش از بيان حال طرف مقابل فريب خوردگان اين بود كه بيان خود نسبت به فريب خوردگان را تكميل كند ، لذا فرمود : * ( « وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ . . . » ) * ، و در اين آيات التفاتى از سياق تكلم مع الغير * ( « نُوَلِّه ) * - * ( نُصْلِه » ) * به سياق غيبت « * ( إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ ) * - * ( لَعَنَه اللَّه ) * - * ( مِنْ دُونِ اللَّه ) * » به كار رفته ، روشنتر بگويم در اول خداى تعالى مىفرمود : « ما او را چنين و چنان مىكنيم » و در وسط خود را غايب فرض كرده مىفرمايد : ( خداى تعالى چنين و چنان

--> ( 1 ) و كسانى كه به كفر گرائيدند ، اعمالشان در بىنتيجه بودن و نتيجه به عكس دادن نظير سرابى است كه در بيابانى واقع باشد و لب تشنه آن را آب بپندارد ، همين كه به سويش آمد آن را چيزى نيابد و خدا را در آنجا بيابد ، خداى تعالى جزا و كيفر كفرش را بدون ذره‌اى كم و كاست كف مشتش بگذارد و خدا سريع الحساب است . « سوره نور ، آيه 39 » . ( 2 ) لذت بردن واهمه از چيزى كه برايش لذت آور است ربطى به شيطان ندارد ، ليكن شيطان با وسوسه هاى خود آن لذت را آن قدر در نظر واهمه زينت مىدهد كه فريب خورده او آن لذت را لذتى واقعى بپندارد ، آن هم لذتى كه جا دارد به خاطر به دست آوردنش هر لذت واقعى ديگر را فدايش ساخت ، پس روشن شد كه كار مستقيم و بلاواسطه شيطان وسوسه و تقويت امانى است كه با وساطت قوه واهمه آدمى انجام مىدهد . « مترجم » .